Kompas - Kapliczkowy krajobraz Warmii i Mazur

GALERIA
Jeżeli używasz Internet Explorera, aby zobaczyć galerię musisz odblokować jej zawartość na pasku informacji (tuż nad naszą stroną).

O Warmii mówi się niejednokrotnie jako o „Świętej Warmii”. Przekraczając w którymkolwiek miejscu jej historyczną granicę dostrzega się kapliczki i krzyże wpisane w krajobraz warmińskich wsi, dróg i pagórków. W każdej osadzie znajduje się co najmniej jeden taki religijny obiekt, a w zachodniej części Warmii w jednej miejscowości spotkać ich można nawet kilkanaście, np. w Radziejewie, Bażynach, Lubominie czy Gietrzwałdzie. Ta mała, przydrożna architektura pozwala nam w prosty sposób zorientować się, że jesteśmy na „Świętej Warmii”. Choć powszechne, to warmińskie krzyże i kapliczki nie są wcale monotonne, wyróżniają się niezwykle różnorodnymi stylami, formą i usytuowaniem.

Lokalizacja kapliczek i krzyży nie ograniczała się do miast i wsi. Powstawały w najrozmaitszych miejscach a ich położenie było podyktowane potrzebami duchowymi mieszkańców oraz przyjętym porządkiem. Dziś czasami zdradzają nam motywy swojej lokalizacji, innym razem pozostają dla nas wielką tajemnicą.

Spotkamy więc powszechnie kapliczki przydomowe - zarówno wśród starych chat, jak i nowych domów (Olsztyn), przykościelne - w sąsiedztwie kościoła lub w murze kościelnym (np. Grzęda, Purda Wlk, Kwiecewo), cmentarne (np. Ramsowo, Wrzesina), przydrożne (np. Gietrzwałd, Braniewo). Stawiano je przy wjeździe do miast, w centrum wsi, na niebezpiecznych zakrętach, przy mostach i na leśnych polanach (Międzylesie). Kapliczki i krzyże akcentowały miejsca pamiątkowe, dlatego pojawiały się w miejscach zabójstw czy prywatnych objawień Maryjnych. Pełniły rolę punktów granicznych oznaczając początek i koniec wsi a przy lokalnych drogach wyznaczały charakterystyczne miejsca ułatwiające orientację podróżnych.

Warmiacy stawiali kapliczki i krzyże nie tylko w rozmaitych miejscach ale także z różnorodnych pobudek. W obliczu nieszczęść i kataklizmów powstawały kapliczki o charakterze błagalnym. Warmińscy katolicy myśleli wówczas o ratunku i pomocy, apelowali do Boga z konkretną inicjatywą budowy kapliczki, bądź postawienia krzyża. Z kolei w chwilach radosnych budowano kapliczki dziękczynne. Innym ciekawym i ważnym powodem wznoszenia kapliczek bywały przesądy wrosłe w chrześcijańską kulturę Warmii, ale wywodzące się z czasów pogańskich. W każdej wsi istniały miejsca, w których, jak wierzono, straszyło. Miejsca te z oczywistych względów wymagały postawienia krzyża lub kapliczki i dodawały otuchy mijającym je ludziom.

Kapliczki warmińskie wyróżniają się swoją niepowtarzalną architekturą wywodzącą się z różnorodnego dziedzictwa kulturowego Warmii. Generalnie były one inspirowane wielką architekturą sakralną: barokową, neogotycką, lecz często w formie dalece uproszczonej i schematycznej. Podpatrzone w kościele wzory architektoniczne przeinaczano na swój sposób w drzewie, kamieniu lub cegle. Kształt każdego obiektu był uzależniony od idei twórców, którzy mądrze i w prosty sposób przetwarzali w kapliczkach wzory i wątki ikonograficzne zaczerpnięte z pobliskich kościołów. Umiejętna adaptacja dostępnego wzoru architektonicznego jest rozpoznawalna chociażby w kapliczkach z okolicy Świętej Lipki, Dobrego Miasta, Gietrzwałdu. Obok fachowo rozwiązanych założeń i grup kapliczkowych istnieją także obiekty, które cechował naiwny realizm sztuki ludowej. W wielu sytuacjach bowiem twórcami kapliczek byli anonimowi wiejscy i małomiasteczkowi artyści amatorzy. Tak jak niemal cała sztuka ludowa, tak i oni pozostali w większości anonimowi, liczyli się bowiem fundatorzy i właściciele gruntów, na których stawiano kapliczki. Dlatego dzisiaj czasem znamy nazwiska darczyńców, natomiast niemal nigdy nie znamy twórców. Niekiedy można jedynie rozpoznać, że niektóre przydrożne kapliczki musiały stworzyć te same ręce.

Kapliczki i krzyże spełniały funkcje kultowe poprzez organizację ich otoczenia w celu określonych praktyk religijnych np. odprawiania nabożeństw. Wokół kapliczek ogniskowało się życie religijne i stanowiły źródło wielu różnych zwyczajów i obyczajów o ludowym zabarwieniu. W niedziele i święta ludzie schodzili się do kapliczki i stamtąd dopiero w kolumnie szli do kościoła śpiewając nabożne pieśni. Tu odprawiano Msze Święte, stąd wyruszała procesja w czasie święcenia pól, bądź łosiery do miejsc pielgrzymkowych i pobliskich kościołów, tu ludność wioski zbierała się na majówki, tu odmawiała różaniec. Do kapliczek przychodzili starsi ludzie, którzy u ich stóp odprawiali wypracowane przez tradycję rodzinną lub parafialną nabożeństwa. W terenie kapliczki pełniły charakter misyjny zastępując oddalony kościół, pobudzały do refleksji i modlitwy przybliżając człowieka do Boga. Wraz z napływem ludności z kresów wschodnich po II wojnie światowej pod kapliczką dokonywano tradycyjnie obrzędu święcenia pokarmów w Wielką Sobotę.

Jednak rola kapliczek nie ograniczała się tylko do funkcji religijnych, zaspokajały także potrzeby społeczne. Przy nich zbierano się na narady wiejskie, tu zostawiano znalezione rzeczy, tu w uświęconym miejscu rodzice błogosławili swoich synów odchodzących do wojska, tu społeczeństwo wsi żegnało zmarłego współmieszkańca, tu także składano przysięgi w różnych okolicznościach.

W kapliczkach i krzyżach zawarta jest nierozerwalna więź dziejów katolickiej Warmii i głęboko ukształtowanej religii dawnego społeczeństwa, która rzutowała na kulturowy wizerunek tego jedynego w swoim rodzaju regionu. Powstające współcześnie kapliczki kontynuują starą tradycję i być może w przyszłości będą obiektem naukowych i turystycznych dociekań nowych Warmiaków.