Kompas - Widzialny i niewidzialny język ikony

GALERIA
Jeżeli używasz Internet Explorera, aby zobaczyć galerię musisz odblokować jej zawartość na pasku informacji (tuż nad naszą stroną).

Ikona jest widzialnością niewidzialnego
i nie mającego obrazu, ale przedstawionego w
sposób cielesny ze względu na słabość
naszego rozumienia.

Ikona jest obrazem religijnym funkcjonującym w kulcie kościoła wschodniochrześcijańskiego. Nazwa wywodzi się od greckiego terminu eikôn - obraz.

Dla wyznawców wschodniego chrześcijaństwa ikona jest przede wszystkim przedmiotem czci. Jej aspekty historyczne i artystyczne są przesunięte na dalszy plan, jednak obiektywnie ikony są również dziedzictwem kultury i w rozwoju sztuki zajmują szczególne miejsce. Jako dzieła sztuki zostały odkryte na przełomie XIX i XX w., kiedy konserwatorzy moskiewscy odkryli światu prawdziwe oblicze ikony ruskiej, zdejmując z ciemnych, zniszczonych ikon metalowe okłady, kolejne warstwy brudu i przemalowań, a badacze równolegle studiowali bogactwo jej treści. Efekt ich pracy został ukazany na słynnej wystawie zorganizowanej w Moskwie w 1913 r. Po raz pierwszy dane nam było zobaczyć ruskie i kony w ich prawdziwej, pierwotnej postaci. I cóż? Okazało się, że kryją one zadziwiające skarby koloru, kompozycji, techniki, fantazji. Uważaliśmy, że ruskie malarstwo ikonowe jest ciemne i ponure, a tu, na wystawie, zewsząd rozlega się jakieś wiośniane i radosne brzmienie barw, triumfuje kolor [...] Kiedy wchodzi się na wystawę od razu czuje się nastrój wspaniałego święta - pisał jeden z recenzentów wystawy.

Co tak naprawdę odkryli w ikonie i ukazali światu moskiewscy konserwatorzy? Odkryli światło, bo ikona będąc prawdziwym obliczem Boga, który w Ewangelii powiedział o sobie: Ja jestem światłością świata, jest światłem. Duchowość ikony, niewidzialny, transcendentny Bóg przejawia się w jej świetlistości.

Estetyka wschodniochrześcijańska wypracowała cały system przekazu światła za pomocą środków malarskich. Najważniejsze miejsce zajmuje tu złoto. Na ikonie nie jest ono kolorem, występuje w postaci czystej - płatkowego, a później (od XVIII w.) często sproszkowanego metalu. Złoto błyszczy, nie jest iluzją światła stworzonego przez artystę, ale daje światło ze swej istoty nadanej mu przez Boga. Malowanie ikony zaczyna się i kończy od położenia złota. Złoto na ikonach występuje w tle, na nimbach i w postaci tak zwanej asystki, czyli cienkich pasemek, którymi zdobione są szaty Zbawiciela, aniołów, Matki Boskiej, księga Ewangelii, tron i podnóżek Chrystusa oraz innych osób Trójcy Świętej. Złota asystka, która kończy malowanie ikony, oddaje przenikanie świata duchowego w materialny.

W systemie przekazu światła ważny jest też sposób malowania postaci, jakże inny od praktyki zachodnioeuropejskiej. Ikona jest dziełem zbiorowym, uważana jest za wspólne dzieło całego Kościoła. Przy jej wykonywaniu występuje określony podział pracy, wynikający ze ścisłej specjalizacji. Znamionowacz wykonuje rysunek. Jego praca jest ważna, a nawet najważniejsza, bo on odpowiada za wierność kanonowi, tradycji. Rysunek wypełniają kolorami inni wykonawcy. Dzieli się ich na tych, którzy pokrywają farbą części nieosobowe, czyli szaty (dolicznicy>), i tych którzy malują części osobowe - oblicze, ręce, stopy (licznicy>).

Przekaźnikiem światła w ikonie są też kolory. Klasyczna ikona jest zawsze radosna, o jaskrawej, intensywnej kolorystyce, bo ikona to święto, uroczystość, świadectwo zwycięstwa. Smutne oblicza późnych ikon świadczą o utracie przez Kościół paschalnej radości - pisze rosyjska badaczka, Irina Jazykowa. Malarz ikon używał kolorów lokalnych, nasyconych, rzadko stosował czerń. Kolor i światło są silnie ze sobą związane, bo światło jest warunkiem widzenia koloru. Bez światła kolor nie istnieje. Istnieje energia światła, która oświeca, oraz bierność materii, która poza siebie światła nie przepuszcza. Kolor wydobyty przez światło jest odbierany zmysłem wzroku i istnieje jako konkretny widzialny obraz, ale ma też znaczenie symboliczne, jest symbolem niewidzialnej, duchowej rzeczywistości. Symbolika kolorów jest stałym komponentem kanonu, ukształtowanego w Bizancjum, który był ściśle przestrzegany przez malarzy ikon. Niewidzialny język koloru był rozumiany przez odbiorców, dzisiaj nie jest już tak łatwy do odczytania. Dla przykładu symbolem światła jest kolor biały. Właściwością bieli jest rozlewanie się i przenikanie, dlatego jest też symbolem bezczasowości czy ponadczasowości. Ale jest też, a może przede wszystkim, symbolem objawienia, łaski, teofanii, bo Bóg ukazuje się jako światło. W białe szaty jako symbol światłości odziany jest Chrystus w scenie Zmartwychwstania i w scenie Przemienienia. W białe szaty przyodziani są też aniołowie przy grobie Chrystusa, ponieważ przeniknięci zostali światłością Chrystusa.

Malarz ikon zwany ikonopiscą musiał być nie tylko utalentowanym artystą, ale jednocześnie winien być teologiem i praktykującym mistykiem. Wszystkie formalne niuanse malarstwa ikonowego można wytłumaczyć rozumem - wyjaśnia je teologia ikony, ale sam rozum nie wystarcza do objawienia prawdziwego oblicza Boga, potrzebne jest jeszcze duchowe, mistyczne przeżycie. Dlatego też ikonopisca nieraz bardzo długo przygotowywał się duchowo do namalowania ikony, spędzając czas na modlitwie, a sama czynność malowania też była przez nich traktowana jako swoista modlitwa. Zanim przystąpił do namalowania ikony - prawdziwego obrazu niewidzialnego Boga, musiał najpierw przywrócić ten obraz w sobie.

W olsztyńskim zamku, do połowy marca prezentowana była wystawa "Artystyczne i duchowe oblicze ikony", która ukazywała 150 ikon ze zbiorów Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Wybrane ikony można zobaczyć także później, w salach muzealnych.